Blog

Η κούραση μετά από μια απαιτητική εβδομάδα συνήθως υποχωρεί με λίγη ξεκούραση. Στο burnout, όμως, η εξάντληση επιμένει, η αποστασιοποίηση από τη δουλειά μεγαλώνει και η απόδοση μπορεί να πέσει απότομα. Ειδικοί εξηγούν ποια συναισθηματικά, σωματικά και νοητικά σημάδια πρέπει να κινητοποιήσουν έναν εργαζόμενο – και πότε χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια.
Η κούραση μετά από μια απαιτητική εβδομάδα συνήθως υποχωρεί με λίγη ξεκούραση. Στο burnout, όμως, η εξάντληση επιμένει, η αποστασιοποίηση από τη δουλειά μεγαλώνει και η απόδοση μπορεί να πέσει απότομα
Το να αισθάνεται κανείς κουρασμένος μετά από μια δύσκολη εβδομάδα στη δουλειά είναι συνηθισμένο. Το να ξυπνά, όμως, εξαντλημένος ακόμη και μετά από ένα ήρεμο Σαββατοκύριακο, να μην βρίσκει πια νόημα σε όσα κάνει και να βλέπει την απόδοσή του να καταρρέει, μπορεί να σημαίνει κάτι διαφορετικό: burnout.
Ο όρος χρησιμοποιείται πλέον τόσο συχνά ώστε πολλές φορές έχει γίνει σχεδόν συνώνυμος της πίεσης ή της υπερβολικής δουλειάς. Ωστόσο, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι υπάρχει ουσιαστική διαφορά μεταξύ μιας περιόδου αυξημένου φόρτου και της πραγματικής επαγγελματικής εξουθένωσης.
Το burnout χαρακτηρίζεται από ένα σύνολο συναισθηματικών, νοητικών και σωματικών εκδηλώσεων που συνδέονται με παρατεταμένο εργασιακό στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά.
Το burnout δεν είναι απλώς «είμαι πολύ κουρασμένος»
Στη Διεθνή Ταξινόμηση Νοσημάτων ICD-11, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει το burnout ως επαγγελματικό φαινόμενο και όχι ως ξεχωριστή ιατρική νόσο.
Αυτό έχει σημασία, επειδή το burnout αναφέρεται ειδικά στο εργασιακό περιβάλλον και δεν χρησιμοποιείται για να περιγράψει γενικά την εξάντληση που μπορεί να προέρχεται από άλλους τομείς της ζωής.
Η ψυχίατρος Dr Somya Pandey, από το Cygnet Health Care, εξηγεί ότι ένα από τα βασικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση της επαγγελματικής εξουθένωσης είναι το Maslach Burnout Inventory (MBI).
Το μοντέλο εστιάζει σε τρεις βασικές διαστάσεις.
Το πρώτο σημάδι: Συναισθηματική εξάντληση
Η πρώτη διάσταση αφορά την έντονη και επαναλαμβανόμενη συναισθηματική εξάντληση, με αίσθηση ότι η ενέργεια έχει αδειάσει.
Δεν πρόκειται απλώς για τη φυσιολογική κούραση που ακολουθεί μια γεμάτη ημέρα.
Ο εργαζόμενος μπορεί να αισθάνεται ότι δεν έχει πλέον τα ψυχικά ή σωματικά αποθέματα που χρειάζονται για να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του.
Η διαφορά γίνεται περισσότερο εμφανής όταν η ξεκούραση παύει να λειτουργεί όπως παλαιότερα.
Το δεύτερο σημάδι: Αποστασιοποίηση και κυνισμός
Η δεύτερη βασική διάσταση είναι η αποπροσωποποίηση ή ψυχική αποστασιοποίηση από την εργασία.
Ένας άνθρωπος που μέχρι πρόσφατα ενδιαφερόταν για τη δουλειά του μπορεί να αρχίσει να αντιμετωπίζει τους συναδέλφους, τους πελάτες ή το ίδιο το αντικείμενο της εργασίας με εκνευρισμό, αδιαφορία ή κυνισμό.
Η Dr Pandey περιγράφει την κατάσταση ως ένα αίσθημα αποσύνδεσης από τη δουλειά, το οποίο συχνά συνοδεύεται από αυξανόμενη αρνητικότητα.
Η αλλαγή μπορεί να είναι σταδιακή. Αυτό που κάποτε είχε ενδιαφέρον ή δημιουργούσε ικανοποίηση αρχίζει να βιώνεται ως υποχρέωση χωρίς ουσιαστικό νόημα.
Το τρίτο σημάδι: «Δουλεύω περισσότερο, αλλά αποδίδω λιγότερο»
Το τρίτο βασικό χαρακτηριστικό είναι η μειωμένη αίσθηση προσωπικής επίτευξης και αποτελεσματικότητας.
Ο άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται ότι καταβάλλει ολοένα μεγαλύτερη προσπάθεια, αλλά παράγει λιγότερο έργο.
Η παραγωγικότητα μειώνεται, η συγκέντρωση γίνεται δυσκολότερη και ακόμη και εργασίες που παλαιότερα ολοκληρώνονταν εύκολα μπορεί να απαιτούν δυσανάλογη προσπάθεια.
Αυτό το χάσμα μεταξύ προσπάθειας και αποτελέσματος αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά σημάδια ότι η κατάσταση έχει ξεπεράσει την απλή κόπωση.
Busy ή burnout; Το τεστ του Σαββατοκύριακου
Ο Dr John Briffa, συγγραφέας του The Performance Prescription: The Science of Sustainable Success, προτείνει έναν πρακτικό τρόπο για να αντιληφθεί κανείς τη διαφορά.
Ένας άνθρωπος που είχε μία πολύ δύσκολη εβδομάδα ή ακόμη και δύο εβδομάδες έντονης δουλειάς, συνήθως ανακάμπτει σχετικά γρήγορα.
Ένα ήρεμο Σαββατοκύριακο, καλός ύπνος και λίγη αποφόρτιση μπορούν να τον βοηθήσουν να επιστρέψει στη δουλειά με περισσότερη ενέργεια.
Στο burnout, αντίθετα, αυτό συχνά δεν συμβαίνει.
Ακόμη και μερικές ημέρες ξεκούρασης μπορεί να μην είναι αρκετές για να αποκαταστήσουν την ενέργεια και τη διάθεση.
Όταν χάνεται το νόημα της δουλειάς
Μια ακόμη σημαντική διαφορά βρίσκεται στο κίνητρο και στην αίσθηση σκοπού.
Ο κουρασμένος αλλά όχι εξουθενωμένος εργαζόμενος μπορεί να παραπονιέται για τον φόρτο, αλλά εξακολουθεί να αντιλαμβάνεται γιατί κάνει τη δουλειά του και ποια αξία έχει αυτή για τον ίδιο.
Στο burnout, η σύνδεση αυτή μπορεί να χαθεί.
Το άτομο γίνεται περισσότερο αποστασιοποιημένο, πιο αρνητικό και συχνά αδυνατεί να βρει το νόημα που προηγουμένως το κινητοποιούσε.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έπαψε ξαφνικά να ενδιαφέρεται για το επάγγελμά του. Μπορεί να σημαίνει ότι η παρατεταμένη εξάντληση έχει διαβρώσει την ικανότητά του να βιώνει την εργασία με τον ίδιο τρόπο.
Η απότομη πτώση της παραγωγικότητας
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι σε ορισμένους ανθρώπους η μείωση της απόδοσης μπορεί να είναι εντυπωσιακά απότομη.
Το άτομο γνωρίζει τι πρέπει να κάνει και μπορεί να προσπαθεί περισσότερο από πριν, αλλά δυσκολεύεται να οργανώσει το έργο του ή να συγκεντρωθεί αρκετά ώστε να ολοκληρώσει τις εργασίες.
Η αίσθηση αυτή είναι συχνά ιδιαίτερα απογοητευτική, επειδή ο εργαζόμενος βλέπει ότι η προσπάθεια δεν μεταφράζεται πλέον σε αντίστοιχο αποτέλεσμα.
Και αυτό μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο: περισσότερη προσπάθεια, περισσότερες ώρες δουλειάς, λιγότερη απόδοση και ακόμη μεγαλύτερη εξάντληση.
Τι συμβαίνει στο σώμα υπό χρόνιο στρες
Το burnout δεν βιώνεται μόνο ψυχολογικά.
Ο Dr Briffa αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο το παρατεταμένο στρες επηρεάζει τα συστήματα απόκρισης του οργανισμού, συμπεριλαμβανομένου του άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων.
Όταν ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται απειλή ή πρόκληση, ενεργοποιείται η αντίδραση του στρες και αυξάνονται ορμόνες όπως η αδρεναλίνη και η κορτιζόλη.
Η αντίδραση αυτή είναι φυσιολογική και χρήσιμη όταν χρειάζεται να αντιμετωπιστεί μια βραχυπρόθεσμη πρόκληση.
Το πρόβλημα προκύπτει όταν η πίεση γίνεται παρατεταμένη και χωρίς επαρκείς περιόδους αποκατάστασης.
Ο ειδικός χρησιμοποιεί την εικόνα μιας μπαταρίας που σταδιακά αδειάζει: όταν οι απαιτήσεις παραμένουν υψηλές για μεγάλο διάστημα και η ανάκτηση ενέργειας είναι ανεπαρκής, τα αποθέματα μειώνονται.
Ο ύπνος ως βασικός μηχανισμός αποκατάστασης
Το πρώτο βήμα για την ανάκαμψη είναι συχνά και το πιο προφανές: ο επαρκής και ποιοτικός ύπνος.
Η ξεκούραση επιτρέπει στον οργανισμό να ανακτήσει μέρος της χαμένης ενέργειας και μειώνει τη συνεχή επιβάρυνση από το στρες.
Όταν, όμως, κάποιος βρίσκεται σε παρατεταμένη υπερένταση, ακόμη και ο ύπνος μπορεί να γίνει δύσκολος.
Οι σκέψεις για τις εκκρεμότητες της επόμενης ημέρας συνεχίζονται στο κρεβάτι και το μυαλό παραμένει «σε λειτουργία», παρά τη σωματική κόπωση.
Αναπνοές και αποκλιμάκωση της έντασης
Απλές τεχνικές αναπνοής μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για τη μείωση της σωματικής έντασης.
Ο Dr Briffa αναφέρει ως παράδειγμα την αργή αναπνοή με μεγαλύτερη διάρκεια εκπνοής, η οποία μπορεί να βοηθήσει στην αποκλιμάκωση της φυσιολογικής απόκρισης στο στρες.
Δεν αποτελεί θεραπεία για το burnout από μόνη της, μπορεί όμως να λειτουργήσει ως ένα επιπλέον εργαλείο μέσα σε μια συνολικότερη προσπάθεια αποφόρτισης.
Γιατί πρέπει να προγραμματίζονται ακόμη και οι εκκρεμότητες
Ένα από τα προβλήματα του χρόνιου εργασιακού στρες είναι ότι το μυαλό συνεχίζει να «κρατά ανοιχτές» όλες τις υποχρεώσεις.
Οι ειδικοί προτείνουν ιεράρχηση και συγκεκριμένο προγραμματισμό των εργασιών.
Όταν μια εκκρεμότητα αποκτά σαφή χρόνο εκτέλεσης, ο εγκέφαλος δεν χρειάζεται να την επαναφέρει διαρκώς ως υπενθύμιση.
Ο Briffa υποστηρίζει ότι αυτή η απλή πρακτική μπορεί να κάνει ακόμη και τη διαφορά ανάμεσα στο να βρίσκεται κάποιος ξύπνιος στις 2 το πρωί σκεπτόμενος τις υποχρεώσεις του και στο να μπορείνα κοιμηθεί αρκετές ώρες νωρίτερα.
Η ανάγκη για «γνωστική ξεκούραση»
Η Dr Pandey υπογραμμίζει ότι η ανάκαμψη δεν αφορά μόνο τον ύπνο.
Χρειάζεται και cognitive rest – γνωστική ανάπαυση, δηλαδή χρονικά διαστήματα στα οποία ο εγκέφαλος δεν βρίσκεται σε συνεχή κατάσταση εργασιακής επαγρύπνησης.
Η μορφή αυτής της ξεκούρασης δεν είναι ίδια για όλους.
Για κάποιον μπορεί να είναι η ζωγραφική, για άλλον η μουσική, ο διαλογισμός, η κολύμβηση ή το τένις.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποια δραστηριότητα επιτρέπει πραγματικά στο μυαλό να αποδεσμευτεί από τις απαιτήσεις της εργασίας.
Πότε η κατάσταση χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια
Το burnout δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αποτυχία του εργαζομένου να «αντέξει λίγο ακόμη».
Όταν κάποιος αισθάνεται διαρκώς εξαντλημένος, νιώθει ότι έχει χάσει ένα μέρος του εαυτού του και ακόμη και η άδεια ή η ξεκούραση δεν οδηγούν σε ουσιαστική βελτίωση, η Dr Pandey συστήνει να αναζητηθεί υποστήριξη ή συμβουλευτική.
Η επιμονή της κατάστασης έχει σημασία.
Η προσπάθεια να συνεχίσει κάποιος να διαχειρίζεται μόνος του ένα ολοένα επιδεινούμενο πρόβλημα μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη ψυχολογική επιβάρυνση.
Σύμφωνα με την ειδικό, το παρατεταμένο burnout μπορεί να συνυπάρξει ή να επιβαρυνθεί με προβλήματα όπως κατάθλιψη και αγχώδεις διαταραχές, γεγονός που καθιστά σημαντική την έγκαιρη αξιολόγηση όταν τα συμπτώματα γίνονται έντονα ή επίμονα.
Το βασικό ερώτημα: Ανακάμπτω όταν ξεκουράζομαι;
Ίσως η απλούστερη διαφορά μεταξύ της υπερβολικής απασχόλησης και του burnout βρίσκεται τελικά σε αυτή την ερώτηση.
Όταν σταματώ και ξεκουράζομαι, επανέρχομαι;
Αν μετά από μερικές ήρεμες ημέρες η ενέργεια, η διάθεση και η συγκέντρωση επιστρέφουν, πιθανότερα πρόκειται για προσωρινή κόπωση.
Αν, αντίθετα, η εξάντληση παραμένει, η σχέση με τη δουλειά έχει γίνει κυνική ή αποστασιοποιημένη και η απόδοση συνεχίζει να μειώνεται παρά την προσπάθεια, τότε τα σημάδια χρειάζονται μεγαλύτερη προσοχή. Το burnout δεν εμφανίζεται συνήθως από τη μία ημέρα στην άλλη.
Χτίζεται σταδιακά, όταν οι απαιτήσεις ξεπερνούν για μεγάλο χρονικό διάστημα τους διαθέσιμους πόρους και η πραγματική αποκατάσταση δεν επαρκεί.
Και γι’ αυτό η έγκαιρη αναγνώρισή του μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με την αντιμετώπισή του.

Πηγή: healthpharma.gr